Άθληση και καρδιά: πόσο ωφελεί και τι πρέπει να γνωρίζουμε

Η τακτική άσκηση είναι ίσως το πιο «ισχυρό φάρμακο» που έχουμε στη διάθεσή μας. Συμβάλλει στη μείωση του κινδύνου για πολλές παθήσεις, όπως οι καρδιαγγειακές νόσοι, η οστεοπόρωση, η κατάθλιψη, ακόμη και ορισμένες μορφές καρκίνου. Παράλληλα, μειώνει τόσο τη συνολική όσο και την καρδιαγγειακή θνητότητα.

Δεν είναι τυχαίο ότι όλες οι μεγάλες επιστημονικές καρδιολογικές εταιρείες προτείνουν την άσκηση ως βασικό πυλώνα πρόληψης -τόσο για άτομα χωρίς γνωστή νόσο (πρωτογενής πρόληψη), όσο και για ασθενείς με ήδη εγκατεστημένη καρδιοπάθεια (δευτερογενής πρόληψη).

Οι γενικές οδηγίες είναι απλές: τουλάχιστον 150 λεπτά μέτριας έντασης άσκησης την εβδομάδα ή 75 λεπτά έντονης άσκησης 

Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι άνθρωποι εντάσσουν την άσκηση στη ζωή τους -για λόγους υγείας, για ευεξία ή συμμετέχοντας σε ερασιτεχνικούς και ανταγωνιστικούς αγώνες.

Ποιος θεωρείται «αθλητής»;
Στην πράξη, αθλητής δεν είναι μόνο ο επαγγελματίας. Ως αθλητής μπορεί να θεωρηθεί κάθε άτομο που προπονείται συστηματικά και συμμετέχει σε οργανωμένη αθλητική δραστηριότητα, ανεξαρτήτως ηλικίας.

Με βάση τον όγκο προπόνησης, μπορούμε απλοποιημένα να διακρίνουμε:

• αθλητές υψηλού επιπέδου (>10 ώρες/εβδομάδα)
• ανταγωνιστικούς αθλητές (>6 ώρες/εβδομάδα)
• αθλητές αναψυχής (>4 ώρες/εβδομάδα).

Αυτός ο διαχωρισμός έχει σημασία, γιατί όσο αυξάνεται η επιβάρυνση, τόσο εντονότερες είναι και οι προσαρμογές της καρδιάς.

Τι είναι η «αθλητική καρδιά»;
Η καρδιά προσαρμόζεται στην άσκηση -και αυτό είναι φυσιολογικό. Η συστηματική προπόνηση οδηγεί σε μορφολογικές και λειτουργικές αλλαγές, όπως:

• αύξηση του μεγέθους των καρδιακών κοιλοτήτων 
• βελτίωση της καρδιακής λειτουργίας 
• χαμηλότερους καρδιακούς παλμούς σε ηρεμία 

Όλες αυτές οι αλλαγές συνοψίζονται στον όρο «αθλητική καρδιά».
Οι προσαρμογές αυτές εξαρτώνται από:

• το είδος της άσκησης 
• την ένταση 
• τη συνολική διάρκεια προπόνησης 

Συνήθως εμφανίζονται, όταν η άσκηση ξεπερνά τις 4–5 ώρες την εβδομάδα.

Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι ήπιες και απόλυτα φυσιολογικές. Σε ορισμένους αθλητές όμως μπορεί να είναι πιο έντονες και, τότε, χρειάζεται προσοχή, ώστε να ξεχωρίσουμε αν πρόκειται για φυσιολογική προσαρμογή ή για υποκείμενη καρδιοπάθεια.

Τι δείχνει το καρδιογράφημα στους αθλητές;
Το ηλεκτροκαρδιογράφημα (ΗΚΓ) στους αθλητές συχνά διαφέρει από αυτό του γενικού πληθυσμού -και αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό.

Οι πιο συχνές «φυσιολογικές» αλλαγές σχετίζονται με:

αυξημένο παρασυμπαθητικό τόνο (γι’ αυτό και οι χαμηλοί παλμοί) 

μεγαλύτερο μέγεθος καρδιάς 

Για να υπάρχει σαφήνεια, οι διεθνείς οδηγίες ταξινομούν τα ευρήματα σε:

φυσιολογικά 
οριακά 
παθολογικά 

Έτσι αποφεύγονται οι άσκοπες εξετάσεις, αλλά και η υποεκτίμηση σημαντικών ευρημάτων.
Για παράδειγμα:
κάποια κριτήρια υπερτροφίας της αριστερής κοιλίας είναι συχνά στους αθλητές η πρώιμη επαναπόλωση είναι πολύ συχνό εύρημα ευρήματα που παλαιότερα θεωρούνταν ύποπτα (όπως ο άξονας ή ο ατελής αποκλεισμός δεξιού σκέλους) σήμερα θεωρούνται συχνά παραλλαγές του φυσιολογικού, όταν εμφανίζονται μεμονωμένα .

Το «κλειδί» είναι πάντα η σωστή ερμηνεία στο κατάλληλο κλινικό πλαίσιο.

Τι επηρεάζει τις προσαρμογές της καρδιάς;
Δεν αντιδρούν όλες οι καρδιές το ίδιο στην άσκηση. Υπάρχουν αρκετοί παράγοντες που επηρεάζουν το μέγεθος και το είδος των προσαρμογών:

Το είδος του αθλήματος
Τα αθλήματα αντοχής (όπως ποδηλασία, κολύμβηση, κωπηλασία) προκαλούν πιο έντονες καρδιακές αλλαγές σε σχέση με άλλα. Τα περισσότερα αθλήματα, βέβαια, είναι μεικτά.

Το σωματικό μέγεθος
Οι μετρήσεις της καρδιάς αξιολογούνται πάντα σε σχέση με το μέγεθος του σώματος.

Το φύλο
Οι άνδρες εμφανίζουν συχνότερα ηλεκτροκαρδιογραφικές αλλαγές, ενώ οι γυναίκες έχουν παρόμοιες, αλλά συνήθως πιο ήπιες δομικές προσαρμογές.

Η ηλικία
Οι νεότεροι αθλητές εμφανίζουν πιο έντονες προσαρμογές. Με την ηλικία, οι καρδιακές διαστάσεις και η μάζα τείνουν να μειώνονται.

Η φυλή
Ορισμένα ηλεκτροκαρδιογραφικά ευρήματα είναι συχνότερα σε αθλητές αφρικανικής καταγωγής.

Η χρήση αναβολικών
Η χρήση αναβολικών στεροειδών δεν αποτελεί προσαρμογή αλλά παθολογική κατάσταση. Συνδέεται με δυσμενείς αλλαγές στην καρδιά (όπως ίνωση και υπερτροφία), που μπορεί να επιμένουν ακόμη και μετά τη διακοπή.

Η άσκηση κάνει καλό -και αυτό δεν αλλάζει.
Αυτό που έχει σημασία είναι να γίνεται σωστά και με ασφάλεια. Η καρδιά προσαρμόζεται, αλλά χρειάζεται και αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν η άσκηση είναι συστηματική ή έντονη.

Η αθλητική καρδιολογία δεν έρχεται να περιορίσει την άσκηση. Έρχεται να τη κάνει πιο ασφαλή, ώστε να μπορούμε να απολαμβάνουμε τα οφέλη της χωρίς περιττό ρίσκο.

Βιβλιογραφικές αναφορές
Pelliccia A, Sharma S, Gati S, et al ESC scientific document group. 2020 ESC Guidelines on sports cardiology and exercise in patients with cardiovascular disease. Eur Heart J. 2021;42(1):17-96.

Kasiakogias A, Sharma S Exercise: The ultimate treatment to all ailments? ClinCardio. 2020;43(8):817-826.

Sharma S, Drezner JA, Baggish A, et al. International recommendations for electrocardiografic interpretation in athletes. Eur Heart J. 2018:39(16):1466-1480.